W poniedziałek 17 listopada 2025 r. Rada Miasta Górowo Iławeckie miała podjąć uchwałę w sprawie zamiaru likwidacji Ośrodka Kultury.
Projekt XIX/107/2025 został wycofany, ale sam fakt jego pojawienia się budzi głęboki niepokój. Propozycja ta, niezgodna z rekomendacjami Ministerstwa Kultury i odrzucana przez wojewodów w innych gminach, stawia pod znakiem zapytania priorytety władz.
Pojawia się pytanie: dlaczego burmistrz w ogóle wystąpił z taką propozycją?
Nie wymaga tego prawo. Przekształcenie ośrodka kultury w Centrum Usług Społecznych (CUS) nie jest obowiązkowe. Przeciwnie – podobne próby były już podejmowane w Polsce (m.in. w Kurzętniku, Wasilkowie, Jeziorzanach) i w większości zakończyły się niepowodzeniem. Gminy te wracały później do odrębnych instytucji kultury.
Decyzje o likwidacji domów kultury są niepochlebnie oceniane przez wojewodów, a bywa, że uchwały są unieważniane jako niezgodne z ustawą o działalności kulturalnej. Takie działania nie są rekomendowane ani przez ministerstwa, ani przez ekspertów. Czy więc w Górowie chodzi wyłącznie o cięcie kosztów? Czy finanse miasta są w aż tak dramatycznym stanie, że nie da się utrzymać jednej placówki kulturalnej?
A jeśli tak – dlaczego oszczędności szuka się właśnie w kulturze, a nie w innych obszarach administracji lub wydatkach mniej dotykających mieszkańców?
To pytania, które społeczność lokalna ma pełne prawo zadać. Bo wraz z taką decyzją zamyka się nie tylko budynek – zamyka się przestrzeń wspólnego życia.
W kontekście budżetu miasta z 2024 roku, który wynosił ponad 35,5 mln zł, wydatki na „Kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego” (dział 921) to zaledwie 285 736 zł, co stanowi marginalne 0,80% całości. Dla porównania, koszty obsługi zadłużenia miasta przekraczają 726 tys. zł (2,04% budżetu), a administracja publiczna pochłania ponad 3,8 mln zł (10,70%).
Czy szukanie oszczędności rzędu ułamka procenta kosztem jedynej placówki kulturalnej jest racjonalnym priorytetem w obliczu ponad 11 mln zł łącznego zadłużenia miasta?
Poniżej wyjaśniamy mieszkańcom, co taki krok rzeczywiście oznacza – czym jest Centrum Usług Społecznych, czy może zastąpić dom kultury, jakie przepisy regulują likwidację instytucji kultury oraz jakie są skutki podobnych decyzji w innych gminach.
Centrum Usług Społecznych a instytucje kultury
CUS to jednostka organizacyjna gminy powoływana dobrowolnie – zwykle w miejsce Ośrodka Pomocy Społecznej. Jej zadaniem jest koordynacja usług społecznych: pomoc rodzinom, seniorom, wsparcie psychologiczne i praca socjalna. CUS nie jest jednak instytucją kultury i nie może jej formalnie zastąpić. Może co najwyżej współpracować z domem kultury czy biblioteką – ale nie przejąć ich funkcji.
W statucie Centrum Usług Społecznych można wprawdzie wyodrębnić zespół do spraw kultury, jednak taka jednostka nie posiada statusu instytucji kultury. A to oznacza realne ograniczenia:
CUS nie może brać udziału w konkursach organizowanych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ani pozyskiwać dotacji przeznaczonych dla domów kultury czy bibliotek.
Co więcej, pracownicy realizujący działania kulturalne nie mogą uczestniczyć w szkoleniach i programach skierowanych do kadry kultury, co ogranicza rozwój i profesjonalizację takich działań w regionie.
Polskie prawo wyraźnie ogranicza możliwość likwidacji instytucji kultury. Może się to odbyć tylko w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach – np. braku środków finansowych.
Gmina musi najpierw ogłosić zamiar likwidacji z sześciomiesięcznym wyprzedzeniem. Sam fakt powołania CUS nie uzasadnia likwidacji domu kultury, bo są to odrębne zadania publiczne.
W wielu przypadkach wojewodowie unieważniali uchwały o likwidacji domów kultury. W Wasilkowie gmina nie wykazała szczególnej potrzeby – decyzja została cofnięta.
W Kurzętniku dom kultury przeniesiono do struktur CUS, ale po dwóch latach gmina wróciła do dawnego modelu i znów utworzyła odrębną instytucję kultury. W Jeziorzanach i innych miejscowościach podobne uchwały zostały zablokowane.
Eksperci i ministerstwo kultury ostrzegają, że łączenie instytucji kultury z jednostkami pomocy społecznej bywa sprzeczne z prawem. Podkreślają, że kultura wymaga osobnych struktur i nie powinna być traktowana jako pole do oszczędności.
Podsumowując: likwidacja domu kultury przy okazji tworzenia CUS nie jest ani obowiązkowa, ani rekomendowana – i w praktyce najczęściej kończy się cofnięciem decyzji.
Mieszkańcy mają prawo oczekiwać przejrzystości: dlaczego projekt trafił do obrad, dlaczego został wycofany i czy może wrócić. Mają też prawo wymagać, by gmina chroniła miejsca, które budują lokalną wspólnotę, wspierają rozwój dzieci i integrują pokolenia – zamiast traktować je jako pole do oszczędności.
Pełna wersja opracowania pt. „Centrum Usług Społecznych a instytucje kultury” z odnośnikami do źródeł:
https://drive.google.com/file/d/1097JL4PoYwOdWLMY_-B1EilP3F2FQLIh/view?usp=drive_link
@obserwujący @liderzy wśród fanów #górowo #CUS
